Đột phá tư duy kiến tạo động lực phát triển mới

Sau bốn thập niên, diện mạo nền kinh tế đã thay đổi sâu sắc. Việt Nam hiện có hơn 1 triệu doanh nghiệp và khoảng 5 triệu hộ kinh doanh, khu vực tư nhân đóng góp khoảng một nửa GDP và tạo ra phần lớn việc làm.

Nghị quyết 68/2025 xác định kinh tế tư nhân là "một động lực quan trọng nhất" của nền kinh tế, giữ vai trò tiên phong trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Tuy nhiên, hành trình từ chỗ bị xem là đối tượng cải tạo đến vị thế trung tâm không hề bằng phẳng, mà trải qua nhiều bước tiến xen lẫn những giai đoạn chững lại.

Trước Đổi mới, kinh tế tư nhân không được thừa nhận trong mô hình kế hoạch hóa tập trung, nơi doanh nghiệp Nhà nước và hợp tác xã giữ vai trò chủ đạo. Sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất từng bị nhìn nhận là nguồn gốc của bóc lột. 

Đại hội VI năm 1986 mở ra bước ngoặt chuyển sang kinh tế thị trường, nhưng thay đổi diễn ra thận trọng. Phải đến năm 1990, Luật Công ty và Luật Doanh nghiệp tư nhân mới chính thức công nhận sự tồn tại lâu dài của khu vực này, dù vẫn duy trì cơ chế "xin - cho" và nhiều ràng buộc.

Bước ngoặt thực sự đến với Luật Doanh nghiệp 1999, khi quyền kinh doanh được trả lại cho người dân theo nguyên tắc "được làm những gì pháp luật không cấm". Thời gian thành lập doanh nghiệp rút ngắn còn khoảng một tuần, chi phí giảm mạnh, hàng trăm giấy phép con bị bãi bỏ. 

Chỉ trong ba năm đầu thực thi, số doanh nghiệp thành lập mới đã vượt tổng số của gần một thập niên trước đó, cho thấy sức bật mạnh mẽ khi rào cản thể chế được tháo gỡ.

Giai đoạn 2015-2019 chứng kiến nhiều cải cách mạnh mẽ với các nghị quyết cải thiện môi trường kinh doanh, bãi bỏ hàng nghìn thủ tục và điều kiện kinh doanh.

Song song với cải cách thể chế là sự thay đổi trong nhận thức. Kinh tế tư nhân dần được nhìn nhận từ "một bộ phận" đến "bộ phận quan trọng", rồi "một động lực" và nay là "một động lực quan trọng nhất" của nền kinh tế. Phải mất gần 40 năm, khu vực này mới được đặt vào vị trí tương xứng với vai trò trong kinh tế thị trường.

Thực tiễn cũng cho thấy sức vươn đáng kể của khu vực tư nhân, với sự xuất hiện của nhiều doanh nghiệp có quy mô và tầm vóc lớn. 

Tuy nhiên, phía sau thành tựu vẫn tồn tại những thách thức mang tính cấu trúc: quy mô doanh nghiệp còn nhỏ, năng suất thấp, hạn chế tích lũy công nghệ, phụ thuộc vào khu vực FDI và yếu trong chiến lược quốc tế hóa.

Một yếu tố then chốt là tính ổn định và minh bạch của môi trường pháp lý. Khi ranh giới giữa vi phạm hành chính và hình sự chưa rõ ràng, doanh nghiệp có xu hướng phòng thủ, ưu tiên đầu tư ngắn hạn thay vì các lĩnh vực công nghệ cao.

Vì vậy, bảo đảm không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự và xây dựng hệ thống pháp luật ổn định, minh bạch là nền tảng củng cố niềm tin thị trường.

Nhìn lại 40 năm Đổi mới, bài học lớn nhất là cải cách thể chế có thể giải phóng mạnh mẽ nguồn lực xã hội, nhưng chỉ hiệu quả khi được duy trì liên tục và nhất quán. 

Giai đoạn tới, mục tiêu không chỉ là tăng số lượng doanh nghiệp mà là hình thành một lớp doanh nghiệp tư nhân có năng lực công nghệ, có khả năng dẫn dắt và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Khi thể chế thực sự mang tính kiến tạo và doanh nghiệp trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, kinh tế tư nhân sẽ chuyển từ vai trò "tham gia tăng trưởng" sang "dẫn dắt hiện đại hóa", trở thành lực lượng chủ lực trong quá trình chuyển đổi mô hình phát triển của quốc gia.

Ông Lê Như Tiến, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội:

Đổi mới tư duy - nền tảng cốt lõi

Có thể nói, giá trị cốt lõi của công cuộc Đổi mới chính là bắt đầu từ đổi mới tư duy. Từ tư duy bao cấp, kế hoạch hóa tập trung, Việt Nam chuyển sang xóa bỏ cơ chế bao cấp, vận hành nền kinh tế theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nếu trước đây sản xuất chủ yếu dựa trên hợp tác xã trong nông nghiệp và doanh nghiệp nhà nước trong công nghiệp, thì sau Đổi mới, cơ chế khoán sản phẩm được áp dụng rộng rãi, tiêu biểu là Khoán 10 trong nông nghiệp. 

Cơ chế này trao quyền chủ động cho người lao động, thay thế cách làm cứng nhắc kiểu "gõ kẻng làm việc", tạo động lực nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.

Cùng đó, quá trình đổi mới kéo theo giải phóng mạnh mẽ sức lao động và năng lực sản xuất. Nếu như trước đây, tư liệu sản xuất và cách thức sản xuất đều bị tập trung, phân phối theo cơ chế bao cấp, thì nay người lao động được tự chủ hơn trong tổ chức sản xuất, sử dụng nguồn lực và phát huy sáng tạo. Nhờ đó, năng suất lao động tăng lên rõ rệt, có nơi gấp nhiều lần so với trước.

Thực tiễn cho thấy, từ một quốc gia thiếu lương thực, Việt Nam vươn lên trở thành nước xuất khẩu nông sản hàng đầu. Trong lĩnh vực công nghiệp, nền kinh tế cũng chuyển mình mạnh mẽ, từ chỗ sản xuất hạn chế, phân phối theo tem phiếu, nay không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn tham gia xuất khẩu nhiều mặt hàng như dệt may, cơ khí, hóa chất…

Những thành tựu đó khẳng định vai trò trung tâm của đổi mới tư duy, từ đó dẫn dắt đổi mới mô hình và phương thức phát triển.

Một điểm nhấn quan trọng khác là giải phóng con người, đặt con người vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Người lao động không còn bị ràng buộc bởi những kế hoạch cứng nhắc, mà được chủ động, sáng tạo trong công việc, từ đó tạo ra giá trị cao hơn cho xã hội. Đây cũng là yếu tố quyết định giúp nâng cao năng suất và chất lượng tăng trưởng.

Sau 40 năm, nhận thức về phát triển cũng thay đổi toàn diện, không chỉ dừng lại ở kinh tế. Bên cạnh tăng trưởng, Việt Nam đặc biệt chú trọng các lĩnh vực xã hội như giáo dục, y tế, văn hóa, khoa học công nghệ. 

Nhiều chương trình lớn được triển khai như xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới, phát triển giáo dục - đào tạo, coi giáo dục là quốc sách hàng đầu.

Tổng thể, công cuộc Đổi mới 40 năm qua không chỉ là câu chuyện tăng trưởng kinh tế mà là quá trình phát triển hài hòa giữa kinh tế và xã hội, lấy con người làm trung tâm.

Thành công đó bắt nguồn từ đổi mới tư duy, lan tỏa sang đổi mới mô hình, giải phóng sức sản xuất và cuối cùng là phát triển con người – yếu tố quyết định mọi thành công của quá trình phát triển.

TS Nguyễn Đức Hà, nguyên Vụ trưởng Vụ Cơ sở Đảng, Ban Tổ chức Trung ương:

Nhiều bài học quý

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã tổng kết toàn diện, sâu sắc 40 năm thực hiện đường lối đổi mới do Đại hội VI của Đảng khởi xướng và lãnh đạo.

Những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử qua 40 năm Đổi mới đã tạo thế và lực để đất nước ta vững bước tiến vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Những năm 80 của thế kỷ XX, tình hình đất nước gặp rất nhiều khó khăn do điểm xuất phát của nền kinh tế thấp, lại bị tàn phá nặng nề bởi chiến tranh kéo dài; Mỹ và phương Tây đơn phương bao vây, cấm vận; cơ chế tập trung quan liêu bao cấp còn nặng nề và hệ thống phân phối, lưu thông bị ách tắc nên lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng thiết yếu khan hiếm, lạm phát tăng nhanh và ở mức rất cao, đời sống của nhân dân vô cùng khó khăn, 75% người dân sống dưới mức nghèo khổ.

Đại hội VI của Đảng đã "nhìn thẳng vào sự thật và nói rõ sự thật", đánh giá toàn diện, sâu sắc, khách quan tình hình đất nước; nghiêm khắc tự phê bình những khuyết điểm, yếu kém của Đảng và chỉ rõ: "Đổi mới mạnh mẽ tư duy, trước hết là tư duy kinh tế; tập trung mọi nguồn lực để sản xuất lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng và xuất khẩu; khắc phục những ách tắc trong phân phối, lưu thông; xóa bỏ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp; thực hiện phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa".

Từ những chủ trương đổi mới đúng đắn của Đại hội VI, Bộ Chính trị khóa VI đã ban hành Nghị quyết số 10 ngày 5/4/1988 về đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp, mà người dân thường gọi là "Khoán 10". 

Chủ trương đúng đắn này đã giải phóng sức sản xuất trong nông nghiệp, làm cho nông nghiệp phát triển mạnh mẽ, góp phần đưa Việt Nam từ một nước thiếu lương thực trở thành nước xuất khẩu lương thực hàng đầu thế giới.

Trải qua hành trình 40 năm, chúng ta càng nhận thức sâu sắc và thấy rõ hơn giá trị cốt lõi của sự nghiệp đổi mới, không chỉ là những thành tựu to lớn về kinh tế - xã hội, mà còn hơn thế nữa. Đảng ta đã đúc kết được những bài học kinh nghiệm quý báu để tiếp tục hành trình trong kỷ nguyên mới.

Ông Trần Anh Tuấn, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ:

"Chìa khóa" cải cách bộ máy

Qua 40 năm Đổi mới, bài học lớn nhất trong cải cách tổ chức bộ máy Nhà nước là bài học về đổi mới tư duy, nhận thức.

Đại hội VI của Đảng (1986) đã đi vào lịch sử với dấu ấn khởi xướng đường lối Đổi mới toàn diện đất nước. Từ đường lối này, thể chế, cơ chế, chính sách đã có nhiều thay đổi căn bản.

Hệ thống pháp luật được chú trọng xây dựng nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng trên các lĩnh vực đời sống xã hội, phục vụ quản lý Nhà nước và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, tạo điều kiện cho mọi thành phần kinh tế phát triển, trong đó kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Tổ chức bộ máy Chính phủ được sắp xếp theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, với việc hình thành các bộ đa ngành, đa lĩnh vực.

Cải cách hành chính được triển khai đồng bộ trên các nội dung về thể chế, thủ tục, tổ chức, công vụ, công chức, tài chính công và hiện đại hóa nền hành chính, trong đó lấy cải cách thủ tục hành chính làm khâu đột phá. 

Đồng thời, chuyển từ cách gọi chung là cán bộ, công nhân viên chức nhà nước sang chế độ cán bộ, công chức, viên chức với phạm vi, đối tượng được xác định rõ ràng hơn, gắn với biên chế và nguồn lương từ ngân sách Nhà nước.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững, gắn với bảo vệ môi trường, giải quyết các vấn đề an sinh xã hội và nâng cao mức độ hài lòng của người dân đặt ra đòi hỏi phải tiếp tục có những đột phá mạnh mẽ.

Trước hết, điểm đột phá vẫn phải bắt đầu từ đổi mới tư duy, nhận thức, vượt qua những thói quen và cách nghĩ cũ không còn phù hợp; trong đó, việc sắp xếp tổ chức phải hướng tới mục tiêu "Tinh - Gọn - Mạnh - Hiệu năng - Hiệu lực - Hiệu quả", đề cao nguyên tắc "việc của địa phương để địa phương quyết, địa phương làm và địa phương chịu trách nhiệm", đồng thời loại bỏ các tư duy "không quản được thì cấm", "cơ chế xin - cho", hay "giao quyền nhưng vẫn phải xin ý kiến, thống nhất".

Cùng đó, cần đột phá về thể chế theo hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, chất lượng, tạo không gian phát triển rộng mở; tiếp tục làm rõ và hoàn thiện việc phân định thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương.

Đột phá về con người cũng là yêu cầu then chốt, thông qua nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, công chức; đổi mới cơ chế tuyển dụng, sử dụng, đánh giá; có chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; cải cách tiền lương và chế độ đãi ngộ; nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ.

TS Lê Trung Kiên, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh:

Bài học niềm tin và bản lĩnh

Sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam ghi nhận những thành tựu kinh tế - xã hội vượt bậc, được cộng đồng quốc tế nhìn nhận như một "phép màu châu Á". Kết quả không chỉ thể hiện qua các chỉ số tăng trưởng mà còn phản ánh sự chuyển biến sâu sắc trong đời sống người dân, cấu trúc xã hội và vị thế quốc gia.

Sau 40 năm, nhìn từ thực tiễn phát triển, những bài học kinh nghiệm rút ra không chỉ có giá trị tổng kết mà còn mang ý nghĩa định hướng cho chặng đường phía trước.

Trước hết, đó là bài học về niềm tin và bản lĩnh: Luôn tự tin vào sức mình, đồng thời phải làm chủ được những điều kiện của mình. Cùng đó là yêu cầu phải "biết mình, biết người", nhận diện rõ những hạn chế để có giải pháp phù hợp, từng bước vươn lên theo kịp thời đại.

Từ những nền tảng đó, trong kỷ nguyên mới, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới sáng tạo, phát triển bền vững, đầu tư vào con người và hội nhập sâu rộng để hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. 

Đây không chỉ là mục tiêu kinh tế, mà còn là định hướng xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh - nơi mỗi người dân đều có điều kiện sống trong tự do, hạnh phúc và phát triển toàn diện.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, việc xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia được xem là một động lực quan trọng. Thúc đẩy nghiên cứu và phát triển (R&D), hỗ trợ khởi nghiệp công nghệ sẽ tạo ra dư địa tăng trưởng mới.