Từ bảo tồn đến kiến tạo ký ức quốc gia – mở ra hướng tiếp cận mới trong trưng bày kiến trúc, quy hoạch và đô thị

Chiều 19/8/2026, tại Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về công tác bảo tồn, bảo tàng. Những định hướng được nêu tại cuộc làm việc, đặc biệt là yêu cầu chuyển từ “bảo tồn thụ động” sang “chủ động kiến tạo ký ức quốc gia”, đặt ra cách tiếp cận mới đối với việc gìn giữ, số hóa và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa, đồng thời gợi mở nhiều vấn đề có ý nghĩa đối với hoạt động trưng bày kiến trúc, quy hoạch, xây dựng và phát triển đô thị.

Chuyển từ bảo tồn thụ động sang chủ động kiến tạo ký ức quốc gia

Tại cuộc làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy đối với công tác bảo tồn và bảo tàng, chuyển từ việc chủ yếu lưu giữ những gì đã có sang chủ động nhận diện, sưu tầm, bảo tồn và kiến tạo những giá trị có khả năng trở thành di sản của tương lai.

Đây là một chuyển biến quan trọng về cách tiếp cận.

Bảo tồn không chỉ là gìn giữ hiện vật, tư liệu của quá khứ mà còn cần chủ động ghi nhận những biến đổi của đất nước trong hiện tại, để các thế hệ mai sau có thể hiểu đầy đủ quá trình phát triển của dân tộc.

Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước lưu ý cần khắc phục những khoảng trống trong việc lưu giữ lịch sử Việt Nam từ khi giành độc lập đến nay, trong đó có quá trình kiến thiết, phát triển và những biến đổi sâu sắc của đất nước.

Từ góc độ kiến trúc, quy hoạch và xây dựng, đây là một vấn đề có ý nghĩa đặc biệt. Quá trình kiến thiết đất nước không chỉ được phản ánh qua các văn bản hay sự kiện lịch sử mà còn hiện diện trong từng đô thị, công trình kiến trúc, đồ án quy hoạch, hệ thống hạ tầng và sự thay đổi của không gian sống qua từng thời kỳ.

Kiến trúc, quy hoạch và đô thị – một phần của ký ức phát triển đất nước

Mỗi giai đoạn phát triển đều để lại những dấu ấn trên không gian kiến trúc và đô thị.

Những bản quy hoạch, bản vẽ kiến trúc, mô hình đô thị, hình ảnh công trình, bản đồ, tư liệu xây dựng và các dự án hạ tầng không chỉ mang giá trị chuyên môn. Khi được tập hợp, hệ thống hóa và đặt trong bối cảnh lịch sử, chúng còn trở thành những tư liệu phản ánh quá trình kiến thiết và phát triển của đất nước.

Một đồ án quy hoạch có thể cho thấy tư duy phát triển của một đô thị tại một thời điểm nhất định. Một mô hình kiến trúc có thể lưu lại hình hài của công trình trước những biến đổi theo thời gian. Một hệ thống bản đồ qua nhiều giai đoạn có thể kể lại câu chuyện mở rộng và chuyển mình của cả một thành phố.

Theo cách tiếp cận đó, việc lưu giữ, số hóa và giới thiệu các tư liệu về kiến trúc, quy hoạch, xây dựng và phát triển đô thị cũng chính là một phần của quá trình gìn giữ ký ức không gian của đất nước.

Đưa bảo tàng và không gian trưng bày trở thành nơi học tập thường xuyên

Một định hướng đáng chú ý khác được đặt ra tại cuộc làm việc là phát huy vai trò của bảo tàng như những không gian học tập thường xuyên, tăng cường kết nối giữa bảo tàng với giáo dục và cộng đồng.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu đổi mới đối với phương thức tổ chức trưng bày.

Thay vì người xem chỉ quan sát hiện vật, mô hình hoặc bản vẽ, không gian trưng bày hiện đại cần giúp công chúng hiểu được câu chuyện phía sau mỗi tư liệu: Vì sao đô thị hình thành như vậy? Một công trình ra đời trong bối cảnh nào? Quy hoạch đã tác động ra sao đến đời sống của cộng đồng? Không gian đô thị đã thay đổi như thế nào qua các giai đoạn phát triển?

Việc kết hợp mô hình, bản đồ, hình ảnh, phim tư liệu, màn hình tương tác và công nghệ số có thể giúp những nội dung vốn mang tính chuyên môn cao trở nên trực quan, dễ tiếp cận hơn đối với học sinh, sinh viên và công chúng.

Qua đó, không gian trưng bày kiến trúc – quy hoạch không chỉ phục vụ giới chuyên môn mà còn có thể trở thành một địa điểm giáo dục về lịch sử đô thị, kiến trúc, xây dựng và quá trình phát triển đất nước.

Số hóa để bảo tồn, kết nối và lan tỏa giá trị

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng đặt ra yêu cầu thiết lập Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia theo hướng thống nhất, liên thông, có thể kiểm chứng và sử dụng lâu dài.

Đây là định hướng có ý nghĩa lớn trong bối cảnh khối lượng tư liệu, hiện vật và dữ liệu ngày càng gia tăng, trong khi nhiều nguồn tư liệu vật lý có nguy cơ xuống cấp hoặc phân tán.

Đối với lĩnh vực kiến trúc và quy hoạch, số hóa có thể mở ra khả năng lưu giữ lâu dài các bản đồ, bản vẽ, mô hình, hình ảnh công trình và tư liệu về quá trình phát triển đô thị.

Quan trọng hơn, số hóa không nên chỉ dừng ở việc chuyển tài liệu giấy thành tệp điện tử. Dữ liệu cần được chuẩn hóa, hệ thống hóa, có khả năng tìm kiếm, liên kết và khai thác phục vụ quản lý nhà nước, nghiên cứu, giáo dục, trưng bày và phổ biến thông tin tới cộng đồng.

Khi được kết nối với các công nghệ mới, nguồn dữ liệu này còn có thể phát triển thành triển lãm số, không gian tương tác, bản đồ lịch sử đô thị và nhiều hình thức trải nghiệm mới.

Gợi mở hướng phát triển hoạt động trưng bày tại Cung Triển lãm

Với chức năng tổ chức, quản lý và phát triển hoạt động trưng bày, giới thiệu các đồ án quy hoạch, mô hình, bản vẽ và tư liệu về kiến trúc, quy hoạch, đô thị và xây dựng, Cung Triển lãm Kiến trúc, Quy hoạch Xây dựng Quốc gia có nhiều điều kiện để tiếp cận những định hướng mới về bảo tồn, số hóa và phát huy giá trị tư liệu.

Các mô hình quy hoạch, bản vẽ, hình ảnh, tư liệu kiến trúc và dữ liệu đang được lưu giữ, giới thiệu tại Cung không chỉ có giá trị phục vụ hoạt động chuyên ngành mà còn có khả năng phản ánh những giai đoạn phát triển của đô thị và quá trình kiến thiết đất nước.

Từ đó, hoạt động trưng bày có thể từng bước chuyển từ việc “giới thiệu đồ án” sang “kể câu chuyện về sự hình thành và phát triển của không gian kiến trúc – đô thị Việt Nam”.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp để phát triển các chuyên đề về đô thị di sản, lịch sử phát triển đô thị, kiến trúc Việt Nam qua các thời kỳ, các công trình tiêu biểu và quá trình kiến thiết đất nước.

Gìn giữ ký ức hôm nay cho các thế hệ mai sau

Thông điệp chuyển từ “bảo tồn thụ động” sang “chủ động kiến tạo ký ức quốc gia” đặt ra một yêu cầu rộng hơn đối với các cơ quan, tổ chức đang quản lý và giới thiệu những nguồn tư liệu có giá trị.

Ký ức quốc gia không chỉ nằm trong những hiện vật của quá khứ xa xưa. Những công trình đang được xây dựng, những đô thị đang thay đổi, những đồ án quy hoạch đang định hình tương lai và những thành tựu kiến thiết hôm nay cũng sẽ trở thành tư liệu lịch sử của ngày mai.

Việc chủ động sưu tầm – lưu giữ – số hóa – nghiên cứu – trưng bày – phổ biến những giá trị đó vì vậy không chỉ phục vụ nhu cầu hiện tại mà còn là trách nhiệm đối với các thế hệ tương lai.

Đối với lĩnh vực kiến trúc, quy hoạch và xây dựng, đây cũng là cơ hội để nhìn nhận sâu sắc hơn giá trị của các mô hình, bản đồ, bản vẽ, hình ảnh và tư liệu chuyên ngành – không chỉ như những sản phẩm kỹ thuật mà còn như những chứng tích của quá trình kiến thiết và phát triển đất nước.

Trong dòng chảy ấy, các không gian trưng bày kiến trúc, quy hoạch và đô thị có thể trở thành cầu nối giữa quá khứ – hiện tại – tương lai, góp phần gìn giữ ký ức không gian, lan tỏa tri thức và bồi đắp sự hiểu biết của cộng đồng về quá trình xây dựng và phát triển Việt Nam.

Nguồn: Baochinhphu,vn